EPIZOD HIPOTONICZNO-HIPOREAKTYWNY – niepożądany odczyn poszczepienny

Co to takiego?

Epizod hipotoniczno-hiporeaktywny (HHE) to stan podobny do wstrząsu i może wystąpić jako niepożądany odczyn poszczepienny, który ze względu na swój nieprzyjemny charakter wizualny, budzi wśród rodziców niepokój i który może zniechęcić do dalszych szczepień [1]. Przy okazji tego wpisu już o nim wspominałam, ale dzisiaj przyjrzymy się mu dokładniej.

Na HHE składa się obniżenie napięcia mięśniowego, zmniejszona i osłabiona reakcja na bodźce, bladość i bezwładność, czas trwania to od minuty do 48 godzin. Uznaje się, że HHE pojawia się do 2 dni po szczepieniu [2] [3] ale najczęściej jest to okres pierwszych 12 godzin [4]. Pierwotnie, HHE wiązano ze szczepionką zawierającą pełnokomórkowy składnik krztuśca – wP [5] [6], ale tak naprawdę nie jest to jedyna szczepionka po której może dojść do tego NOP. Wskazuje się potencjalne ryzyko HHE ze szczepionką przeciwko ospie wietrznej [7]. HHE obserwowano także po innych szczepionkach [8], np. MMR, Priorix [9], PCV-13 [10] oraz po szczepionkach z acelularnym składnikiem B. pertussis – aP [3] [2] choć – i to należy podkreślić – po szczepionkach z aP ryzyko HHE jest niższe [11] [12] [13] [14] [15] [3]. Szczepienie aP zmniejsza ryzyko HHE w porównaniu z wP o 56% [16].

ODPOWIEDŹ IMMUNOLOGICZNA PO SZCZEPIENIU I W EFEKCIE NATURALNEGO KONTAKTU Z PATOGENEM

Czasami słyszy się:

chciał(a)bym, aby moje dziecko wytworzyło samo odporność względem danej choroby

Organizm dziecka tworzy ją sam. Tak, podczas szczepienia również. Szczepienie ma pobudzać organizm do wytworzenia odporności swoistej humoralnej oraz komórkowej. Stosowane w PSO szczepionki mają za zadanie generować odporność w sposób czynny. Szczepienie w mniejszym lub większym stopniu naśladuje to, co dzieje się podczas zakażenia na drodze naturalnego kontaktu z czynnikiem chorobotwórczym. W zależności od rodzaju szczepionki, indukowana odpowiedź może być identyczna,  jak w przypadku kontaktu naturalnego lub niepełna. Każdą szczepionkę powinno się rozpatrywać indywidualnie.

SZCZEPIENIA DZIECI Z WADAMI SERCA

Niemowlęta i dzieci z chorobami sercowo-naczyniowymiw grupie ryzyka ciężkiego przebiegu chorób infekcyjnych [1] . Szczególnie niebezpieczne są zakażenia spowodowane przez Streptococcus pneumoniae, czyli pneumokoki [2] [3], wirusy grypy [4] oraz respiratory syncytial virus – RVS. Opóźnianie szczepień bez wskazań medycznych jest niewłaściwe, bo trzeba pamiętać, że najwyższą zapadalność na zakażenia pneumokokowe obserwuje się między 6 a 11 miesiącem życia [5] . W związku z tym, aby doszło do utworzenia odpowiedniej ochrony należy przejść cały schemat szczepienia pierwotnego, a później podać dawkę uzupełniającą, której celem jest generowanie ochrony długotrwałej [6] [7] .

SZCZEPIENIA PRZED PODRÓŻĄ

Przed podróżą każdy powinien zasięgnąć informacji na temat sytuacji epidemiologicznej panującej na obszarze planowanego wyjazdu. W tym celu najlepiej udać się do lekarza medycyny podróży lub chorób tropikalnych. Pomoże on ustalić indywidualny plan uodpornienia w zależności od naszego wieku, czasu wyjazdu, miejsca oraz sposobu podróżowania.  Pamiętać należy też o realizacji szczepień z odpowiednim wyprzedzeniem, by doszło do wywołania skutecznej reakcji organizmu na podane antygeny. Przyjmuje się, że do szczepienia powinno dojść mniej więcej 8 tygodni przed planowanym wyjazdem.

LEKI PRZECIWGORĄCZKOWE A IMMUNOGENNOŚĆ SZCZEPIONEK

Podwyższenie temperatury ciała jest bardzo starym mechanizmem obronnym organizmu w odpowiedzi na antygeny i toksyny. Jest to przejaw walki i ogranicza w ten sposób proliferację drobnoustroju i pozytywnie wpływa na pracę mechanizmów cytotoksycznych. Gorączka wzmaga fagocytozę, biosyntezę białka ostrej fazy, pozytywnie wpływa zarówno na odporność humoralną, jak i komórkową. Poprzez zmianę ekspresji cząstek adhezyjnych podniesienie temperatury zwiększa zasiedlenie przez leukocyty obwodowych narządów limfatycznych. Zadaniem gorączki jest więc przywrócenie stabilnego środowiska wewnętrznego, które zostało zaburzone przez jakiś czynnik chorobotwórczy. Temperatura ciała wzrasta w wyniku ścisłej współpracy układu odpornościowego z OUN. Pierwszy sygnał powstaje wskutek aktywacji odporności nieswoistej poprzez identyfikację czynnika chorobotwórczego przez receptory rozpoznające wzorce. Pod wpływem zaktywowanych pirogenów egzogennych (np. cząstki bakterii, wirusów, grzybów) kompetentne komórki układu odpornościowego syntetyzować będą pirogeny endogenne (interleukiny, interferony i inne cytokiny). Wzajemne oddziaływanie cytokin jest procesem bardzo złożonym, więc napiszę jedynie, że mogą one stymulować lub hamować ekspresję własną lub innych cząstek. W wyniku przyłączenia cytokiny do receptora (w przedwzrokowej przedniej części podwzgórza) dojdzie do aktywacji fosfolipazy A2, która poprzez uwalnianie kwasu arachidonowego wpływa na wytwarzanie zwiększonej ilości prostaglandyn E2. Efektem jest zmniejszenie liczby wyładowań w ciepłowrażliwych neuronach okolicy podwzgórza. Dochodzi do zmniejszenia utraty ciepła i zwiększenia wytwarzania ciepła.

WSKAZANIA I PRZECIWWSKAZANIA DO SZCZEPIEŃ

Zanim dana osoba zostanie zaszczepiona, powinna przejść badanie lekarskie połączone z wywiadem, który umożliwi lekarzowi podjęcie właściwej decyzji. Lekarz powinien zapytać o aktualny stan zdrowia, ewentualne alergie pokarmowe, na leki, szczepionki i in. Powinien także zapytać, czy po poprzednich szczepieniach wystąpiły jakieś poważne reakcje oraz czy osoba, która ma zostać poddana szczepieniu przyjęła w ostatnich 12 miesiącach preparaty krwi i krwiopochodne (dot. zwłaszcza szczepionek żywych) oraz czy w ciągu ostatnich 4 tygodni miało miejsce inne szczepienie. Istotną informacją jest także to, czy pacjentka jest w ciąży lub czy istnieje prawdopodobieństwo ciąży w najbliższym miesiącu. Pod uwagę powinno się zatem brać historię chorób, szczepień i ogólne zasady dotyczące wskazań i przeciwwskazań do wykonania tej procedury. Określenie wskazania do szczepień zależne jest od stanu zdrowia, sytuacji epidemiologiczno-społecznej i polega na określeniu stopnia bezpieczeństwa szczepionki i ryzyka związanego z daną chorobą zakaźną.

Fot. 1. Przed szczepieniem lekarz kwalifikujący przeprowadza badanie fizykalne połączone z wywiadem. Źródło

PRAWDA CZY FAŁSZ?

H. influenzae i S. pneumoniae są częścią naturalnej flory bakteryjnej błony śluzowej górnych dróg oddechowych, a szczepienia powodują eliminację tych bakterii i przez to dochodzi do zastępowania ich przez inne drobnoustroje – na przykład gronkowce.

PRAWDA, zaobserwowano głównie wzrost nosicielstwa S. aureus [1] [2]. choć należy pamiętać, że dla dzieci przed ukończeniem 2 roku życia najbardziej niebezpieczne są bakterie otoczkowe – czyli Hib i patogenne S. pneumoniae [3]. Gronkowce nie mają otoczki i z tego powodu zdecydowanie rzadziej są przyczyną np. zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, czy zapalenia płuc – 3% wszystkich zapaleń płuc [a]. I choć w  badaniach stwierdzono, że nosicielstwo gronkowców w niektórych grupach szczepionych dzieci wzrosło, to jednocześnie brak jest informacji dotyczących rosnącej liczby zachorowań na zakażenia wywoływane przez Staphylococci [4]. Jeżeli chodzi o szczepionki przeciw Hib, to antygenem  jest w nich polisacharyd otoczki bakteryjnej serotypu b – PRP (fosforan polirybozylorybitolu). Oznacza to selektywność odpowiedzi immunologicznej nabytej w wyniku szczepienia – zostaje ona ograniczona wyłącznie do reakcji względem H. influenzae typu b [b] . Szczepionka nie działa na pozostałe serotypy . H. influenzae typu b występuje u 1% dorosłych, a u 3-5% dzieci i jest to serotyp, który najczęściej powoduje zmiany chorobotwórcze (u dzieci przebieg ciężki). Po wprowadzeniu obowiązkowych szczepień przeciwko Hib zaobserwowano tendencję rosnącą w przypadku zakażeń H. influ

 

enzae bezotoczkowych [5].