SZCZEPIENIA PRZECIWGRUŹLICZE – CO DALEJ?

Gruźlica ma się wciąż całkiem dobrze i jest niezwykle skutecznym zabójcą. W roku 2017 odpowiedzialna była za blisko 1.6 mln zgonów oraz wykryto 10 mln nowych przypadków choroby – z czego dominującą grupę stanowili mężczyźni – 5.8 mln przypadków. Gruźlica jest zabójczym liderem wśród osób HIV (+) oraz jest główną przyczyną śmierci biorąc pod uwagę lekooporność.

W roku 2015 odnotowano 480 tys. nowych przypadków gruźlicy wielolekoopornej (MDR-TB), gdzie zawodzą leki pierwszego wyboru: izoniazyd i ryfampicyna.  W 2016 było to 490 tys. przypadków, a w 2017 już 558 tys. przypadków. Na liście WHO w 2017 roku pojawiły się dwa nowe leki: bedakilina i delmanid, które w Polsce dostępne są od 2018 roku. Leczenie gruźlicy jest trudne, długie – trwa kilka miesięcy i wielolekowe – faza intensywna (>3 leki), faza kontynuacji (>2 leki).

Ryc. 1. Źródło. Zmieniono.

Obecnie jedyną dostępną szczepionką jest BCG, która ma jednak pewne ograniczenia związane przede wszystkim z jej skutecznością w prewencji zakażenia pierwotnego, skutecznością u dorosłych oraz jest szczepionką dość reaktogenną, która nie może być stosowana przy niedoborach odporności komórkowej oraz ciężkich niedoborach odporności humoralnej, tj. agammaglobulinemia związana z chromosomem X oraz pospolity zmienny niedobór odporności. Poszukiwania nowej, skuteczniejszej i lepiej tolerowanej szczepionki obejmują różne strategie – od użycia osłabionych przez modyfikacje wirulentnych Mycobacterium tuberculosis, przez stosowanie rekombinowanych atenuowanych Mycobacterium bovis (rBCG), aż do używania wyselekcjonowanych immunogennych białek,  kodującego je DNA, czy innych wektorów noszących antygeny prątkowe. Osoby z niedoborami immunologicznymi, w trakcie leczenia immunosupresyjnego, są w grupie ryzyka ciężkiego przebiegu wielu chorób, a gruźlica nie jest tutaj wyjątkiem. Szczepionka przeciwgruźlicza, która mogłaby być stosowana w tej grupie, okazałaby się strzałem w dziesiątkę.

Obiecującym kandydatem do szczepienia noworodków  i dorosłych jest rBCG – VPM1002, która w ocenie skuteczności i bezpieczeństwa wypada lepiej od BCG. Dzięki dodatkowej ekspresji genów kodujących listeriolizynę, która trawiąc błony fagosomów poprawia prezentację antygenów –  odpowiedź limfocytów T jest znacznie silniejsza. Szczepionka przeszła I fazę badań klinicznych w Niemczech i Afryce Południowej, gdzie oceniano jej immunogenność u młodych dorosłych. Przeszła także badania II fazy na zdrowych noworodkach oraz niedawno oceniano jej bezpieczeństwo i tolerancję u dzieci eksponowanych i nieeksponowanych na HIV. Badania III fazy, porównujące VPM1002 i BCG  mają rozpocząć się w 2019 roku,  ich zakończenie przewiduje się na 2021, a badanie obejmie 10 000 niemowląt.

Kolejna szczepionka, która docelowo ma być przeznaczona do szczepienia pierwotnego – MTBVAC, jest  w trakcie badań klinicznych. To jedyna atenuowana szczepionka opierająca się na M. tuberculosis, gdzie szczep uzyskano przez delecję fragmentów genów phoP i fadD26. Badania przedkliniczne potwierdziły jej bezpieczeństwo u myszy z zaburzeniami odporności. Wykazano, że szczepionka jest immunogenna u świnek morskich oraz naczelnych. Potwierdzono także, że MTBVAC może dawać ochronę trwalszą niż BCG, co jest dość oczywiste ze względu na większe podobieństwo na poziomie genetycznym szczepu z MTBVAC do M. tuberculosis, niż M. bovis BCG do M. tuberculosis.

Poza dwiema wspomnianymi szczepionkami, trwają także badania oceniające bezpieczeństwo i immunogenność M72/AS01E, H56:IC31, ID93/GLA-SE, RUTI ™ oraz Vaccae™, o których poczytać można w linkach poniżej.

  1. WHO – Global tuberculosis report 2018.
  2. Medycyna Praktyczna – Gruźlica.
  3. Fol et al., 2011, Szczepienia przeciwprątkowe – BCG i co dalej?
  4. Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji, 2017, Świadczenia gwarantowane obejmujące leczenie długoterminowe gruźlicy wielolekoopornej.
  5. Schrager et al., 2019, Research and development of new tuberculosis vaccines: a review.
  6. Krysztopa-Grzybowska et al., 2014, Postępy w dziedzinie opracowania nowych szczepionek przeciw gruźlicy. 100 lat po wprowadzeniu BCG.

Studia: BIOLOGIA (Uniwersytet Jagielloński)
Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *